John Amandus Aae (1890-1968)
Sylvester Sivertsons gt. 1

1939

John Aae var fødd Jämtland i 1890, men vaks opp hos ei tante på husmannsplassen Aunebakken under garden Aae i Snillfjorden. Han hadde delutdanningar frå Amtsskolen og Underoffisersskolen før han avslutta utdanninga med eit halvt år på handelsskolen. Etter nokre år som sjømann og gardsarbeider arbeidde han resten av det yrkesaktive livet med organisasjons- og administrasjonsarbeid.

Da han kom til Trondheim var han først styrar ved Selsbak Samvirkelag før han under 1.verdskrigen var forretningsførar for Provianteringsrådet i Strinda kommune. I åra 1919-23 var han disponent i avisa Ny Tid. Etter partisplittinga mellom DNA og NKP i 1923, der Ny Tid heldt fram som NKP-avis, var han med på å starte Arbeider-Avisa og var disponent i den nye avisa frå 1924 til 1958. John Aae hadde andel og budde i TKB, i tomannsbustaden i Sylvester Sivertsons gt.1 (2.etg.), frå 2.avdelinga i selskapet stod ferdig i 1923.

I 1939 vart han formann for den nyskipa Trondheim forsyningsnemnd, der han hadde ein av selskapet sine andre medlemer, Jørgen Vogt, som forretningsførar. I 1941-42 fungerte han som administrativ leiar for nemnda. I 1942 måtte Aae rømme til Sverige, der han var forlegningssjef ved den norske flyktingesentralen i Kjesäter i åra 1943-45.

John Aae var også ein av dei mange med politisk karriere i selskapet. Han representerte DNA i Strinda herredsstyre i åra 1917-23 og i Trondheim bystyre frå 1928 til 1957. I Trondheim var han varaordførar frå 1935 til 1947 og ordførar frå 1948 til 1957. Aae var fungerande ordførar i bystyremøte 31.oktober 1940, da ordførar Ivar Skjånes vart avsett etter forordning frå Nasjonal Samling. Det var ein annan av selskapet sine medlemer, Harald Langhelle, som i dette møtet kom med framlegget som vart vedtatt om å utsette alle saker (oppløysing av Bystyret). Da han gjekk av som ordførar i 1957 var det ingen som hadde hatt ordførarvervet lenger enn han sidan formannskapslovene vart innført i 1837. Han hadde mange offentlege og private styreverv, m.a. formann i Trondheim skolestyre (1940), Trondheim hamnestyre (1948-59), Trondheim elektrisitetsverk (1948-51), m.m.

Den politiske karriera til John Aae var karakteristisk for leiarane i arbeidarrørsla i mellom- og dei første etterkrigsåra. Han starta som aktiv i sosialdemokratiske ungdomsslag og endte opp som fylkesleiar i Sør-Trøndelag Arbeidarparti. I ungdomslaget arbeidde han saman med den meir revolusjonære Martin Tranmæl. Historikaren Anders Kirkusmo har skildra den politiske grunnhaldninga hans som sosialdemokratisk med Johan Nygaardsvold som førebilete. Han var ingen ideolog, men solid, jordnær og saksorientert politikar som søkte praktiske løysingar på problema (Kirkhusmo 1997, s.332-33). Kirhusmo skriv også:

"[Han var] Tung og ruvende i dobbelt forstand, men bak det trønderske flegma skjulte det seg et hissig temperament - selv om glimtet i øyet alltid var til stede. Som den ledende politiker i byen i denne perioden, hadde han sin hånd om det meste. "Gjenreiseren og samfunnsborgeren", som etterfølgeren i ordførervervet, Olav Gjærevoll, kalte ham, var en drivkraft bak mange store løft."

Desse eigenskapene var særs synlege hos Aae da han tok del i realiseringa av Folkets Hus i Trondheim. I 1920 hadde styret i Trondheim Arbeidarparti funne ut at det måtte finnast ei tenleg organisasjons- og eigedomsform for Folkets Hus. I komitéen som vart oppnemnt for å greie ut saka sat seinare TKB-medlem Sverre Støstad. 17.april 1921 vart Fellesorganisasjonen Folkets Hus konstituert (seinare omdøypt til Arbeidernes Økonomiske Fellesorganisasjon, AØF). Tre av dei sju styremedlemene som skulle planlegge det nye Folkets Hus i Olav Tryggvessons gate vart same året medlemer i TKB: M. Trønsdal, Petter I. Aune og Reidar Forbregd. I 1923 vart det oppnemnt ein Byggekommité med mellom andre TKB-medlemene O. Dullum som formann og John Aae. På 1930-talet og fram mot ferdigstillinga av det nye Folkets Hus i 1939 var John Aae formann i AØF. Det var i denne perioden han etter eit besøk i Filmteateret hadde kome på idéen om å bygge kinosal i Folkets Hus. Også i Byggekomitéen av 1938 budde eller hadde tre av dei fire medlemene budd i TKB: John Aae (formann), Albert Trønsdal og Petter Aarsand.

Det var nok ikkje i seg sjølv særleg viktig for realiseringa av Folkets Hus at mange av eldsjelene bak prosjektet budde og var andelseigarar i TKB. Det viser derimot kor samanvevde dei leiande personane i arbeidarrørsla i byen var, den sterke evna til å realisere store ideelle prosjekt og at deira forståing av politisk aktivisme og idealisme også omfatta ordninga av privatlivet.

ca.1965

 

Kjelder:
Terje Brattberg; Trondheim Byleksikon, Oslo; Kunnskapsforlaget 1996, s.276.

Haakon Odd Christiansen (red,), Trondheim bys historie: Supplementsbind, Trondheim; Trondheim kommune 1973, s.306.

Anders Kirkhusmo, "Bind 5: Vekst gjennom krise og krig 1920-1964", i Trondheims historie 997-1997, Oslo; Universitetsforlaget 1997, s.334.

Knut Wold, Folkets Hus i Trondheim: Historien, http://www.folketshus.no/historie/index.html, 28.juni 2002.